Ταπεινότητα

‘Να καταλαβαίνεις ότι δεν είσαι Μέγας Αλέξανδρος, ότι είσαι ένας αποτυχημένος άνθρωπος, ότι είσαι γελοίος, κωμικός, τρελός. Να το παραδεχθείς αυτό, και νά ’χεις τη δύναμη να το ζεις. Ταπεινότητα δεν είναι η προσπάθεια να πείσεις τους άλλους ότι δεν είσαι κάτι, αλλά η προσπάθεια να πείσεις τον εαυτό σου. Και τότε έχεις τη χάρη να βλέπεις τον κόσμο όπως τον έκανε ο Θεός, όχι όπως τον κάναμε εμείς κοινωνικά. Ποιός δεν θέλει να είναι Ναπολέων;... Κι ένα μικρό παιδί, όταν ντύνεται στο καρναβάλι, γίνεται Μέγας Αλέξανδρος ή Κατσαντώνης ή ό,τι θέλεις. Αυτή είναι η μεταμφίεση... Ο παράφρων αρκεί να βάλει το χέρι του έτσι μέσα στο τρύπιο του σακκάκι και να πει «Είμαι ο Ναπολέων», κι έγινε Ναπολέων... Έτσι μπαίνουμε στην πραγματικότητα των μεταμορφώσεων, που είναι μια πάρα πολύ οδυνηρή κατάσταση. Κι εδώ χρειάζεται η Πίστη. Γιατί ενώ ξέρεις θαυμάσια, ότι δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είσαι Ναπολέων, έχεις όμως την πεποίθηση ότι είσαι Ναπολέων, χωρίς να είσαι βέβαια. Οπότε ξεκαρδίζεσαι στα γέλια, γελάς για το πώς είναι ο βίος, για τις διαψεύσεις που σου δίνει. Και οι διαψεύσεις αυτές σε ενισχύουν, σου δίνουν δύναμη’.

[Ν-Γ. Πεντζίκης. «Ποτέ δεν θα γίνω λογοτέχνης».

Περιοδικό Διαβάζω, τ. 11, Μάρτιος-Απρίλιος 1978]

Αριθμοί, ιδέες και Αλήθεια

Μια μέρα ο Δον Καμίλλο ήταν στο ναό και κουβέντιαζε με τον Κύριο, και κάποια στιγμή του είπε:
‘Κύριε, πάρα πολλά πράγματα στον κόσμο πάνε στραβά.’
‘Δεν το νομίζω,’ απάντησε ο Κύριος. ‘Ο άνθρωπος μπορεί να πηγαίνει στραβά, αλλά το υπόλοιπο σύμπαν δουλεύει μια χαρά.’
Ο Δον Καμίλλο βημάτισε πάνω-κάτω κι έπειτα στάθηκε πάλι μπροστά στο βωμό.
‘Κύριε,’ είπε, ‘αν άρχιζα να μετράω: ένα, δύο, τρία, τέσσερα, πέντε, έξι, επτά, και μετρούσα για ένα εκατομμύριο χρόνια, θα έφτανα ποτέ σ’ ένα σημείο που δεν θα υπήρχαν άλλοι αριθμοί;’
‘Ποτέ,’ είπε ο Κύριος. ‘Μου θυμίζεις τον άνθρωπο που σχεδίασε ένα μεγάλο κύκλο στο έδαφος και άρχισε να βαδίζει γύρω του λέγοντας: «Θέλω να δω πόσο θα μου πάρει για να φτάσω στο τέλος». Έτσι σου το λέω: Όχι, ποτέ δεν θα έφτανες σε τέτοιο σημείο.’
Με τη φαντασία του ο Δον Καμίλλο βάδιζε γύρω από τον κύκλο και ένιωθε ήδη τη δύσπνοια που σίγουρα προκαλεί μια πρώτη ματιά στο άπειρο.
‘Εγώ όμως λέω ότι οι αριθμοί πρέπει να είναι έχουν τέλος,’ επέμεινε. ‘Μόνο ο Θεός είναι άπειρος και αιώνιος, και οι αριθμοί δεν μπορούν να έχουν τις ιδιότητες του Θεού.’
‘Καλά, τι έπαθες με τους αριθμούς;’ τον ρώτησε ο Κύριος.
‘Μα, οι αριθμοί είναι που κάνουν τους ανθρώπους να πάνε στραβά. Αφού ανακάλυψαν τους αριθμούς, έφτασαν στο σημείο να τους θεοποιήσουν.’
Όταν ο Δον Καμίλλο έβαζε μια ιδέα στο κεφάλι του, δεν την έβγαζε εύκολα. Κλείδωσε την κύρια είσοδο της εκκλησίας για τη νύχτα, βημάτισε ξανά πάνω-κάτω, κι έπειτα γύρισε πίσω στο βωμό.
‘Ίσως, Κύριε, η εξάρτηση των ανθρώπων από τη μαγεία των αριθμών είναι απλά μια απεγνωσμένη προσπάθεια να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους ως σκεπτόμενα όντα.’ Έμεινε άβολα σιωπηλός για ένα λεπτό, κι έπειτα συνέχισε: ’Κύριε, οι ιδέες είναι πεπερασμένες; Υπάρχει απόθεμα νέων ιδεών ή έχουν σκεφτεί οι άνθρωποι όλα όσα υπήρχαν για να σκεφτούν;’
‘Δον Καμίλλο, τι εννοείς όταν λες ιδέες;’
‘Σαν φτωχός επαρχιώτης παπάς, το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι οι ιδέες είναι λυχνάρια που λάμπουν μέσα στη νύχτα της ανθρώπινης άγνοιας και φωτίζουν κάποια νέα πτυχή του μεγαλείου του Δημιουργού.’
Ο Κύριος συγκινήθηκε.
‘Φτωχέ επαρχιώτη παπά,’ είπε, ‘δεν πέφτεις και πολύ έξω. Κάποτε εκατό άνθρωποι ήταν κλεισμένοι σ’ ένα τεράστιο σκοτεινό δωμάτιο, και καθένας είχε ένα σβησμένο λυχνάρι. Ένας απ’ αυτούς κατάφερε να ανάψει το λυχνάρι του, κι έτσι μπορούσαν όλοι να δουν και να γνωρίσουν ο ένας τον άλλο. Καθώς οι υπόλοιποι άναβαν τα δικά τους λυχνάρια, όλο και περισσότερα από τα πράγματα γύρω τους έρχονταν στο φως, ώσπου στο τέλος τα πάντα μέσα στο δωμάτιο φάνηκαν καλά και ωραία. Τώρα πρόσεξε καλά, Δον Καμίλλο. Υπήρχαν εκατό λυχνάρια, αλλά μόνο μια ιδέα. Ωστόσο, χρειάστηκε το φως όλων των λυχναριών για να αποκαλυφθούν όλες οι λεπτομέρειες του δωματίου. Κάθε φλόγα ήταν το ένα εκατοστό μιας μεγάλης ιδέας, ενός μεγάλου φωτός, της ιδέας της ύπαρξης και του μεγαλείου του Δημιουργού. Ήταν σαν κάποιος να είχε σπάσει ένα αγαλματάκι σε εκατό κομμάτια και να είχε δώσει από ένα κομμάτι σε εκατό ανθρώπους. Οι εκατό άνθρωποι προσπάθησαν ψαχουλεύοντας να ταιριάσουν τα κομμάτια κι έφτιαξαν χιλιάδες λανθασμένες φιγούρες μέχρι που στο τέλος τα ένωσαν σωστά. Ξαναλέω, Δον Καμίλλο, ότι ο κάθε άνθρωπος άναψε το δικό του λυχνάρι, και το φως των εκατό λυχναριών μαζί ήταν Αλήθεια και Αποκάλυψη. Αυτό θα έπρεπε να τους ικανοποιήσει. Όμως καθένας τους σκέφτηκε ότι η ομορφιά των πραγμάτων που έβλεπε γύρω του οφειλόταν στο φως του δικού του λυχναριού που τους είχε βγάλει από το σκοτάδι. Μερικοί έφτασαν να λατρεύουν τα λυχνάρια τους, κι άλλοι περιπλανήθηκαν σε διάφορες μεριές ώσπου το μεγάλο φως διασπάσθηκε σε εκατό φλόγες, που καθεμιά μπορούσε να φωτίσει μόνο ένα κλάσμα της αλήθειας. Βλέπεις λοιπόν, Δον Καμίλλο, ότι τα εκατό λυχνάρια πρέπει να ενωθούν πάλι για να βρουν το αληθινό φως. Σήμερα οι άνθρωποι τριγυρίζουν δύσπιστα, καθένας με το φως του λυχναριού του, με μια περιοχή μελαγχολικού σκοταδιού γύρω τους, και καθένας πιάνεται από τη μικρότερη λεπτομέρεια του αντικειμένου που καταφέρνει να φωτίσει μόνος του. Κι έτσι λέω ότι ιδέες δεν υπάρχουν: υπάρχει μόνο μια Ιδέα, μια Αλήθεια με εκατό πλευρές. Οι ιδέες δεν είναι ούτε πεπερασμένες ούτε τελειωμένες, διότι υπάρχει μόνο αυτή η μια και αιώνια Ιδέα. Οι άνθρωποι όμως πρέπει να ενωθούν ξανά μεταξύ τους, όπως εκείνοι στο τεράστιο δωμάτιο.’

[Giovanni Guareschi, Ο Δον Καμίλλο και ο άσωτος γιός. Μετάφραση δική μου, από την έκδοση Penguin 1952, σελ. 136-138]

Εν μέσω πυρός

Με αφορμή την τελευταία καταστροφική πυρκαγιά στην Αττική, θυμήθηκα την Προσευχή του Αζαρία και των Τριών Παίδων μέσα στην κάμινο του πυρός, από το προφητικό βιβλίο του Δανιήλ, που την ακούμε στους ναούς το Μέγα Σάββατο. Είναι πάντα επίκαιρη, ιδίως όμως σε καιρό συμφορών. Ένα μικρό απόσπασμα (επιλογή και υπογράμμιση δική μου):

ΚΑΙ συστάς Αζαρίας προσηύξατο ούτως και ανοίξας το στόμα αυτού εν μέσω του πυρός είπεν· Ευλογητός ει, Κύριε ο Θεός των πατέρων ημών, και αινετόν και δεδοξασμένον το όνομά σου εις τους αιώνας, ότι δίκαιος ει επί πάσιν, οις εποίησας ημίν, και πάντα τα έργα σου αληθινά, και ευθείαι αι οδοί σου, και πάσαι αι κρίσεις σου αληθιναί, και κρίματα αληθείας εποίησας κατά πάντα, α επήγαγες ημίν και επί την πόλιν την αγίαν την των πατέρων ημών Ιερουσαλήμ, ότι εν αληθεία και κρίσει επήγαγες ταύτα πάντα, δια τας αμαρτίας ημών. Ότι ημάρτομεν και ηνομήσαμεν αποστήναι από σου και εξημάρτομεν εν πάσι και των εντολών σου ουκ ηκούσαμεν, ουδέ συνετηρήσαμεν ουδέ εποιήσαμεν καθώς ενετείλω ημίν, ίνα ευ ημίν γένηται. και πάντα, όσα επήγαγες ημίν και πάντα όσα εποίησας ημίν, εν αληθινή κρίσει εποίησας...

Μήπως έχουμε ξεχάσει να 'διαβάζουμε' τη μεταφυσική διάσταση των γεγονότων και να διδασκόμαστε από αυτά;

[Δανιήλ, κεφ. γ', Προσευχή Αζαρίου]

"Ως και ημείς..."

"Δούλε πονηρέ, πάσαν την οφειλήν εκείνην αφήκα σοι επεί παρεκάλεσάς με. Ουκ έδει και σέ ελεήσαι τον σύνδουλόν σου ως και εγώ σε ηλέησα;"

Υπάρχει άραγε πιο αδυσώπητος λόγος που μπορεί να ακούσει κανείς, και να ξέρει ότι δυστυχώς είναι απόλυτα αληθινός, και να σκέφτεται ότι στο χέρι του ήταν να τον αποφύγει; Αφού υπάρχει η αψευδής διαβεβαίωση, δυο σειρές παρακάτω: "Ούτω και ο πατήρ μου ο επουράνιος ποιήσει υμίν, εάν μη αφήτε έκαστος τω αδελφώ αυτού από των καρδιών υμών τα παραπτώματα αυτών".

[Ματθ. ιη' 32,35]

Άνθρωπος ελεύθερος

Ο άνθρωπος, η κορωνίδα της δημιουργίας, έχει μέσα του το επικίνδυνο δώρο της ελευθερίας. Γι’ αυτό και ο ίδιος είναι επικίνδυνος και κουραστικός για όλα τα συστήματα και τις θεωρίες.

Σωτηρία του δεν είναι η έξωθεν παροχή αγαθών. Δεν μπαίνει ο άνθρωπος σε κατασκευασμένο από τρίτους παράδεισο. Ο παράδεισος, ως έκπληξι ζωής, ανατέλλει από τον κάθε έναν άνθρωπο: «Η βασιλεία του Θεού εντός ημών εστιν».

Μέσα στον άνθρωπο κυοφορείται το θαύμα του ‘εξαίφνης’, η αλλαγή, η έκπληξι, ο αιφνιδιασμός. Μπορεί να μετανοήσει, να μεταμορφωθή, να αλλάξη νου και μορφή. Σου επιφυλάσσει εκπλήξεις. Μπορεί ο έσχατος να γίνει πρώτος και ο πρώτος έσχατος. Δεν προδιαγράφεται η ζωή του. Δεν υπολογίζεται η αξία του. Είναι ένα ον εν εξελίξει. Βρίσκεται εν πορεία. Μένει πάντοτε ο ίδιος, γινόμενος εξ ολοκλήρου άλλος θεία χάριτι.

[Αρχιμ. Βασιλείου. Λειτουργικός τρόπος. Ι. Μ. Ιβήρων 2004]

Φιλοκαλική ανάγνωση

«Όπως σε μια έκλειψη ηλίου, για να αντέξουμε το πορτοκαλί χρώμα της δόξης του φωτός και να μη χάσουμε την όρασή μας χρησιμοποιούμε θαμπόγυαλο, έτσι για να διατηρήσω την ψυχική μου γαλήνη σ’ αυτόν τον κόσμο των παραισθήσεων, στηρίζομαι θρησκευτικά. Αυτός είναι ο λόγος που διαβάζω ιερά κείμενα.
«... Η Φιλοκαλία είναι ένα βιβλίο, που πολλές φορές θυμούμαι την παιδική μου ηλικία διαβάζοντάς το. Ο Πλάτων πολύ λίγο νοιάζεται για μένα και δεν απλώνει να με κρατήσει, ενώ ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής και όλοι οι άλλοι είναι σα να λένε: ‘Άντε, μωράκι μου, κοιμήσου’. Αυτός είναι ο λόγος που τους διαβάζω».

[Ν.-Γ. Πεντζίκης. Από το βιβλίο του Α. Κεσελόπουλου:
Από τον Παπαδιαμάντη στον Πεντζίκη.
Εκδόσεις Το Παλίμψηστον 2003, σελ. 214, 216]

Κατανάλωση και ευτυχία

«Από ανθρώπους σαν τον κουρέα της Βελλόρε έμαθα ότι η ικανοποίηση είναι μια κατάσταση εσωτερική, μια αλήθεια που εύκολα χάνεται μέσα στο θόρυβο της φορτικής διαφήμισης στη Δύση. Εδώ συνεχώς μας παρακινούν να πιστεύουμε ότι η ικανοποίηση έρχεται απ’ έξω, και ότι μπορεί να συντηρηθεί μόνο αν αγοράσουμε ακόμη ένα προϊόν... Σε μια καταναλωτική κοινωνία, οι προσδοκίες δεν τολμούν να σταματήσουν σε κάποια οροφή, διότι μια αναπτυσσόμενη οικονομία βασίζεται σε αυξανόμενες προσδοκίες. Εκτιμώ την προσφορά των καταναλωτικών κοινωνιών που παλεύουν για όλο και καλύτερα προϊόντα. Στην ιατρική βασίζομαι σε τέτοια προϊόντα κάθε μέρα. Ωστόσο, πιστεύω επίσης ότι εμείς στη Δύση έχουμε κάτι να μάθουμε από την Ανατολή για την πραγματική φύση της ικανοποίησης. Όσο περισσότερο αφήνουμε το επίπεδο ικανοποίησής μας να καθορίζεται από εξωτερικούς παράγοντες--καινούργιο αυτοκίνητο, μοντέρνα ρούχα, μια αξιοζήλευτη καριέρα, κοινωνική κατάσταση--τόσο περισσότερο χάνουμε τον έλεγχο πάνω στην ίδια μας την ευτυχία»

[P. Brand & P. Yancey. Πόνος: ένα δώρο που κανένας δεν θέλει.
Θεσσαλονίκη, University Studio Press 2006, σσ. 398-99]